Özellikle de PC oyunları dünyasında yeniysen, makineni temiz tutmak zahmetli ve hatta son derece göz korkutucu bir iş olabilir. Bir oyun kumandasını nazikçe silmek, konsolun tozunu almak, laptop klavyene giren kırıntıları süpürmek pek zor olmasa da; bilgisayar temizliği bambaşka bir iştir. 

Bu rehberde PC'ni, klavyeni, fareni ve hatta fare altlığını temizlemeyi her ayrıntısıyla öğreneceksin. Unutma, burada değerli teknolojik aletler söz konusu! Herkesçe bilinir ki; bir şey pahalı ve temizlik gerektirecek kadar narinse, bu temizliği düzgün bir şekilde yapmak her zaman iyidir. Neden buna zaman ayırman gerektiğini ve kaçınman gereken, sık yapılan birtakım hataları konuşacağız. Birazcık özen ve bakım ile, toz ve pisliğin yol açabileceği donanım sıkıntıları veya pis cihazlar için endişelenmene gerek kalmayacak.

Kullanılacak temizlik malzemeleri
PC kasanı açma ve birtakım parçaları sökme zahmetine girmeden önce, derinlemesine bir temizlik yapmak için ihtiyacın olanlara sahip olduğundan emin olmalısın. Beklediğinden daha pis bir uğraş için hazırlıklı olmanda fayda var. İşte bazı temel malzemeler:

• Bir kutu basınçlı hava spreyi
• İzopropil alkol
• Pamuklu çubuklar
• Kağıt havlu veya tek kullanımlık mikrofiber temizlik bezleri
• Cerrahi maske veya parçacık filtreli maske (respiratör)
• (İsteğe bağlı) Elektrikli süpürge
• (İsteğe bağlı) Sökme işlemleri için antistatik bileklik
• (İsteğe bağlı) Tuş sökme aleti
• (İsteğe bağlı) Bulaşık deterjanı
• (İsteğe bağlı) Kasa parçalarını sökmek için gerekli tornavida ve diğer aletler

Bir hatırlatma daha: Herhangi bir yerini temizlemeden önce PC'ni tamamen kapat. Sadece bir fan filtresindeki tozları çabucak silmek istiyorsan PC'nin prize takılı olmasında sakınca yoktur ancak daha detaylı bir temizlik için daima güç bağlantısını kesmelisin.

PC ne sıklıkla temizlenmeli?
Ne yazık ki, PC'ni ve diğer bileşenlerini ne sıklıkla temizlemen gerektiği sorusunun kesin bir cevabı yok. Bunun cevabı PC'nin nerede bulunduğu, nasıl kullanıldığı ve evin ne kadar temiz olduğuna göre değişir. 

Ev kusursuz temizlikte olsa da, sık sık kirlense de, her durumda PC'yi en azından altı ayda bir temizlemek iyi bir prensiptir. Hem performans hem de kullanım ömrü için bu süreyi geçmek sağlıklı değildir. Altı aylık ortalama veya yoğun kullanım sonrasında bir PC'nin içini açtığında mutlaka bir miktar tozla karşılaşırsın. Bu tozların kasanın içinde durması hiç de iyi değildir. Açıkçası bilgisayarın temizliğini hiç yapmıyorsan, aşırı ısınıyor ve çöküyorsa; temizlik ile bu sorunu tamamen çözebilirsin. Toz birikintileri, PC kasasındaki ısı akımını engelleyip zaman içinde performans düşüklüğüne yol açarak işlemci gibi bileşenlerinin ömrünü kısaltabilir. 

Temizliği bir yıl boyunca göz ardı etsen de bilgisayarında herhangi bir sorunla karşılaşmayabilirsin fakat uzun vadede bir noktadan sonra çok daha zahmetli bir temizlik yapmak zorunda kalabilirsin.  Yılda iki üç kez güzelce ufak temizlikler yapmak hem daha kolay hem de muhtemelen daha masrafsız olacaktır.

Elbette bazı durumlarda bilgisayarını daha sık temizlemen gerekir. Bilgisayarın halı kaplamalı bir odada, evcil hayvanların gezdiği ve tüy döktüğü bir odada veya atölye gibi bir yerdeyse; kısacası parçacıkların, tozun, tüyün uçuştuğu bir alanda bulunuyorsa altı ayda bir temizlemek yeterli olmayabilir. Eğer kasanı açtığında profesyonel PC toplayıcısı Jay Langevin'in temizlediği o köpek tüyleriyle dolu kasaya benzer bir şeyle karşılaşırsan, daha sık temizlemen gerekip gerekmediğini öğrenmek için birkaç ay içinde tekrar kontrol etmen iyi olacaktır.

İşin basit kısmı: toz filtreleri
Hâlâ ergenlik yaşlarımdaki ilk bilgisayar temizliğimi hatırlarım. Yatak odamdaki bilgisayar, masanın dar rafında dururdu. Kasayı dışarı çıkarmak resmen bir çileydi ve içindeki toz filtresine yalnızca ön kapağı tamamen sökerek ulaşılabiliyordu. Düşünsene, sırf çamaşırları çıkarmak için çamaşır makinesinin kapağını söküyorsun!

Neyse ki modern PC kasalarında çoğunlukla, ana hava girişi ve güç kaynağının yanı gibi en uygun yerlerde kolay çıkarılabilir toz filtreleri bulunuyor. Kasanı incele, filtrelerin yerlerini ve onları nasıl çıkarıp geri takabileceğini öğren. Yukarıda bahsettiğimiz gibi bilgisayarın, tozlu veya tüylerin uçuştuğu bir ortamda bulunuyorsa muhtemelen daha sık temizliğe ihtiyaç duyar. Yine de, filtreleri temizlemek uzun süreli bir koruma sağlayabilir. 

PC'nin toz filtresini temizlemek için söktükten sonra biriken tozu ister silebilir istersen de elektrikli süpürgeyle çekebilirsin. Filtredeki tozları silmek için hafif ıslak bir kağıt havlu veya tek kullanımlık temizlik bezi işini görecektir. Geri takıp bilgisayarını çalıştırmadan önce ise filtrenin tamamen kurumasını sağlamayı unutmamalısın.

PC kasasının içi
İşte en dikkat gerektiren adım: PC kasasının açılarak tüm bileşenlerde biriken tozun, pisliğin açığa çıkması.

Güvenliğin için bir kez daha belirtelim: Kasanın herhangi bir kapağını çıkarmadan önce PC'ni kapatmayı ve fişini çekmeyi unutma. PC'yi kullanım esnasındayken temizlemeye çalışmak, özellikle fanlar gibi hareketli parçaların hasar görme riskini oldukça artırır.

Ayrıca mümkünse PC kasanı açmadan önce dışarı çıkarmanı öneririm. Tabii havaya da dikkat etmelisin; tozdan bahsetmeye zaten gerek yok fakat kasanın içine yağmur veya karın girmesi daha da kötü bir olasılık. PC'ni en azından iyi havalandırması olan bir ortama götürmelisin. Kasadan süpüreceğin tozların havada uçuşup tekrar kasanın içine düşmesini istemezsin. Evin avlusu veya balkonu, toz temizliğine başlamak için oldukça uygun yerlerdir.

Dışarıda olsan bile, PC kasandan tozları temizlerken bir cerrahi (veya filtreli) maske takmalısın. Özellikle de toza alerjin veya solunum rahatsızlıkların olduğunu biliyorsan, maskeler olmazsa olmaz korumandır. Her durumda bunun güvenli ve sağlıklı bir tedbir olduğunu unutma. Elektronik parçalarının toz içinde olmasını istemediğin gibi bu tozları solumak da istemezsin sonuçta.

Çoğu durumda basınçlı hava spreyleri, PC temizlemede kullanabileceğin en iyi yardımcındır. Hassas PC bileşenlerine zarar verebilecek elektrostatik riskini taşıdığı için, kasanın içinde toz görür görmez elektrikli süpürgeni kullanmamalısın. Bunun gerçekleşme olasılığı çok mu yüksek? Değil fakat vücuduna farkında olmadan elektrik yüklendikten sonra PC'ni süpürürsen veya doğrudan bileşenlere temas edersen ufak elektrik çarpmasına maruz kalabilirsin...ya da her şey yolunda gider. Yani işini şansa bırakmış oluyorsun. Kim pahalı bir ekran kartının veya işlemcinin hasar görme riskini almak, bunu dert etmek ister ki? 

Zaten elektrikli süpürgeler, ufak bir PC kasası için elverişli aletler değiller nasıl olsa. Basınçlı hava spreyinin ince başlığıyla rahatça temizleyebileceğin ulaşılması zor tozları standart bir elektrikli süpürge hortumuyla temizlemek oldukça zahmetlidir. Emniyetli ve verimli çalışmalısın. Hava yerine sıvı çıkma ihtimaline karşın, tozları temizlerken sprey kutusunu sallamamaya ve ters çevirmemeye dikkat et. Ayrıca hava püskürtürken tozların sağa sola değil de dışarı uçmasını kolaylaştırmak için kasanın bir yerine iki yanındaki kapağı çıkarmak isteyebilirsin.

Fanların doğru temizliği
Tozları basınçlı hava ile temizlerken özenle dikkat etmen gereken bölgelerden biri PC'nin fanlarıdır. PC'sini düzenli bir şekilde temizlemeye çalışan biri bile fanların ustalaşılması gereken bir parça olduğunu fark eder.

PC fanlarının kanatlarının kenarlarında zamanla toz birikir, bu da temizliğini yaparken dikkat edilmesi gereken başka bir statik elektrik riskidir. Tozu almak için üflemek veya hava püskürtmek muhtemelen pek işe yaramayacaktır, sonuçta fanlar dönerken de tozlar gitmiyor. Ayrıca bu yöntem ile fana hasar vermek veya tozu kasanın içine dağıtmak da söz konusu.

Özellikle küçük ebatlı fanlarda pamuklu çubuk ve izopropil alkol kullanmanı öneririm. Bir parmakla fanın dönmesini engellerken, izopropil ile ıslatılmış bir pamuklu çubuk kullanarak fanın kanatlarını (ve tozlu diğer fan parçalarını) nazikçe sil.

Parçaları sökmek şart mı?
Filtrelerini temizledikten, kasaya hava püskürttükten ve fanlarını sildikten sonra bile PC'nin içinde birtakım inatçı tozla karşılaşabilirsin. Bu durumda bile bilgisayarının parçalarını sökmeye ihtiyacın olmayabilir. Kasanın içinde rahatça ulaşabileceğin bir nokta ise izopropil alkollü pamuklu çubuk kullanmak yeterli olacaktır. 

Eğer bir bileşenin üzerinde tabakalaşmış toz veya kir varsa daha detaylı temizlik için bu bileşeni sökmek faydalı olabilir. Tıpkı PC kasası toplarken yapıldığı gibi, kablolu bir antistatik bileklik kullanman iyi olacaktır; tabii sahipsen. Ben dahil pek çok PC kullanıcısı buna sahip değil, orası ayrı. Temizlik esnasında kasanın metal kısımlarına düzenli olarak dokunarak vücudunda biriken statik elektriği güvenle dağıtabilirsin. Ayrıca evinde sık sık statik elektriğe maruz kalıyorsan (örneğin kurak bir iklimde yaşıyorsan veya halı üzerinde çorapla çok vakit geçiriyorsan) tedbirli olmak için mutlaka bir antistatik bileklik almalısın. Yine hatırlatayım, işini şansa bırakma.

Kirli bir parçayı söktükten sonra çok sert bir şekilde temizlemeye kalkma. İzopropil ile nazikçe ovalama stratejimiz burada da devam ediyor. Eğer bir bileşen oldukça kirli görünüyorsa ve onu da parçalarına ayırmayı düşünüyorsan dikkatli ol: PC bileşenlerini temizlemek için parçalarına ayırırken imalatçı firmanın kılavuzlarını veya diğer belgelerini referans al. Özellikle PC'lerin güç kaynakları temizlik için neredeyse hiçbir zaman parçalarına ayrılmamalı. Ayrıca ekran kartı ve anakart gibi bileşenlerin üzerindeki silindirik kondansatörler gibi narin parçalara dokunmaktan kaçınmalısın. 

Tuş takımının temizliği
Çok yoğun kullanım görmüş bir klavyeyi temizlemek, bir bilgisayarın tozunu almaktan daha pis ve daha zahmetli bir süreç olabilir. Neyse ki şık bir mekanik klavyen olsa da, ucuz bir membran klavyen olsa da bir şeylere zarar verme konusunda daha az endişe edersin.

İzopropil alkol, pamuklu çubuklar ve basınçlı hava spreyi burada da güzelce işini görecektir. Klavyen hava püskürtmeye ihtiyaç duyacak kadar tozluysa, bu durumda da dışarı çıkıp maske takmanı öneririm. 

Tuşların üstünü ve aralarını pamuklu çubuk kullanarak izopropil alkol ile ovalamak yağlı parmaklardan, ölü derilerden oluşan kiri temizlemeye yetecektir. İzopropil kullanımı için küçük bir uyarı: Klavyenin tuş takımını birtakım materyallerle süsleyerek değiştirdiysen, bunların silinmemesi için kullandığın materyali kontrol etmelisin. Örneğin akrilik, izopropil alkol ile aşınmaya çok müsait bir materyaldir.

Klavyen gerçekten çok pislendiyse veya detaylı temizlik için izopropil alkol kullanmayı tercih etmek istemiyorsan, tüm tuşları söküp ılık su dolu bir kapta birazcık bulaşık deterjanı ile temizlemek de iyi bir seçenektir. Buna ilaveten mekanik klavyelerde tuşları sökmek, tuşlar arasındaki boşluklara pamuklu çubuk kullanarak rahatlıkla ulaşabilmeni sağlar. 

Tabii ki geri takmadan önce her şeyin kurumasını sağlamayı unutmamalısın. Çoğu klavye, oldukça dayanıklı yapıya sahiptir: Linus Tech Tips kanalındakiler, bir videolarında çeşitli mekanik ve membran klavyeleri bulaşık makinesinde yıkadıktan bir hafta sonra hepsi çalışmaya devam etmişti. Senin ise bu kadar beklemen gerekmiyor. Tuşlarını kısa bir süre suda temizledikten sonra tamamen kurumasını beklediğin birkaç dakika boyunca klavyeyi hızlı buharlaşan izopropil alkol ile ovalamak, tekrardan tertemiz bir klavyeye sahip olmanın hızlı ve etkili bir yolu.

Fare bakımı
İçinde toz, tüy biriken "toplu" fareler kullandığımız, rengi solmaya yatkın fare altlıklarının olduğu zamanlarda temizlik gerçekten bir işkence gibi hissettirebiliyordu. Neyse ki günümüzün ekipmanlarında temizliğin üstesinden gelmek çok daha kolay. İzopropil alkolle, hatta azıcık sabunlu suyla bile birazcık silmek, farelerin yüzeyindeki kiri çıkarmak için yeterli oluyor. Aynı şey plastik (sert yüzey) fare altlıkları için de geçerli. Sadece nemin buharlaşmasını beklersin ve işin hallolur. Fazladan birçok düğmesi bulunan fareler ise biraz daha dikkat gerektirebiliyor. Tuşların arasındaki boşlukları bir pamuklu çubuk ve izopropil yardımıyla temizleyebilirsin.

Kumaş fare altlıkları ise biraz daha zahmetli. Ciddi temizliğe ihtiyacı olan bir kumaş fare altlığın varsa acele etme. Bu fare altlıklarının su ve biraz sabun ile ovalanıp kurumaya bırakılması tavsiye edilir. Makinede kurutmak ise, fare altlığının kauçuk veya plastik kısımlarına zarar verebileceği için kötü bir fikir. Aynı şekilde fare altlıklarını güneşin altında kurumaya bırakmak da materyalin üzerindeki renkli baskının solmasına sebep olabiliyor, bu yüzden iç mekânda kurutmalısın. Modern fare altlıkları sadece fareyi korumak için kullanılmıyor. Hem fare hem de klavyenin zeminini süsleyen fare altlıkları, kenarlarındaki şık LED şeritleriyle de PC sisteminin görünüşüne renk katıyor. Bu yüzden sen de hep yeni gibi görünmesini istiyorsan fare altlığına iyi bak!